Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Müftünün Medeni Hukuk Uygulamasına Katkısı

Abstract

CUMHURİYETİN İLK YILLARINDA MÜFTÜNÜN MEDENİ HUKUK UYGULAMASINA KATKISI Dr. Arş. Gör. Mahmud Esad KALIPÇI İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi ORCID ID: 0000-0001-7531-9436 Özet Bilindiği üzere, Cumhuriyet’in ilanının ardından gelişen süreçte Türkiye’de büyük bir hukuk devrimi yaşanmıştır. Şüphesiz ki, bunun en önemli simgesi 1926 Tarihli Türk Medeni Kanunu’dur. İsviçre’den muktebes bu kanunun kabulü, yüzyıllardır Türk topraklarında hüküm süren İslam hukuku kaynaklı hukuk sisteminden ve Doğu medeniyetinden yüz çevirme, Batı hukuk sistemi ve medeniyetine dâhil olma yolunda atılmış en önemli adımdır. Bu, Türk hukuk tarihi açısından mühim bir kırılma noktasıdır. Zira bu kanun, daha önce gerçekleştirilen ıslahatlardan farklı olarak, dinin ve kültürün hukukla en sıkı bir biçimde ilişki içerisinde olduğu ahval-i şahsiye alanını dahi Batı hukukuna göre düzenlemiştir. Devrin atmosferi dikkate alındığında, bu devrim kanununun inşa ettiği hukuki yapının işleyişinde, Osmanlı hukukunda mühim bir yeri olan müftünün rol sahibi olması kulağa pek alışıldık gelmeyebilir. Ancak kanun koyucu, şimdiki Medeni Kanunumuz için olduğu gibi, 1926 Tarihli Türk Medeni Kanununun yürürlüğü hakkında da bazı noktalarda eski hukuka atıfta bulunmuştur. Bunlardan biri de, miras paylaşımında mirasbırakanın öldüğü zaman yürürlükte olan kuralların geçerli olması esasıdır. Bu sebeple, uygulamadaki birçok miras taksimi işlemi açısından, Osmanlı miras hukukunda geçerli olan şer‘î intikal (feraiz) ve örfî intikal kurallarının bilinmesi büyük önem arz etmiştir. Doğal olarak, uzmanlık gerektiren bu konuda eski hukuk müktesebâtını iyi bilen kişilerden yararlanılmıştır. Cumhurbaşkanlığı Cumhuriyet Arşivinde yaptığımız taramalarda rastladığımız bazı belgelere göre, bu kapsamda müftülerin bilgi ve birikiminden de istifade edildiği anlaşılmaktadır. Öyle ki bu, Diyanet İşleri Reisliği hakkında özel olarak düzenlenen ilk mevzuatta da yerini almış kanunî bir vazife olarak dikkat çekmektedir. İşte bu tebliğde, miras meselelerinin çözümü hakkında müftülükler nezdinde düzenlenen bazı arşiv belgelerinden hareketle, eski hukuk geleneğimizden gelen önemli bir aktör olan müftünün hukuk devriminin ilk yıllarında medeni hukuk uygulamasına olan katkısı tartışılacaktır. Bu sayede, yakın dönem Türk hukuk tarihine dair hem bazı yeni bilgilerin ortaya konulması, hem de yeni yapılacak çalışmaları besleyici bazı tespitlerde bulunulması amaçlanmaktadır. Anahtar Sözcükler: Türk Hukuk Devrimi, Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Medeni Hukuk Uygulaması, Osmanlı Miras Hukuku, Müftü, Fetva