Timurlu Dönemi Herat’ında Bir Müderris: Mesud Şirvânî’nin (ö. 905/1500) Entelektüel Biyografisine Doğru

Abstract

Bu çalışma, biyografisi hakkında kısıtlı bilgilere sahip olduğumuz ve kendisineatfedilen birçok eser ile tanınan Mesud Şirvânî’nin entelektüel hayatınaodaklanmaktadır. Hakkında yazılanlara bir alternatif olarak dönemindeistinsah edilen yazma mecmualardan hareketle bir biyografi teklif ettiğimizçalışmamızda, erken dönem kaynaklar ile sonraki dönem kaynaklarınbirbirinden ayrışan ve kimi zaman ters düşen ifadelerinin yazma eserlerdenelde edilen kodikolojik bulgularla tahkik edilip sunulması hedeflenmektedir.Bu bağlamda Carullah koleksiyonu 1437 ve el-Mektebetü’l-Ezheriyyekoleksiyonu 2224 numaralarda kayıtlı, Şirvânî’nin yaşadığı dönem vemekânda, 9. yüzyıl Herat’ında istinsah edilen iki mecmua gündemegetirilmiştir. Her ikisinde de Şirvânî’ye ait birçok eser yanında Şirvânî’nin,akrânı düşünürlerle kurduğu ilişkilere dair tarihi kayıtlar içeren metinler yeralmaktadır. Özellikle Dâruşşifâ Medresesi’nde Şirvânî’nin müderris olarakatandığı gün vesilesiyle Mir Atâullah el-Hüseynî ile aralarında cereyan eden“mübâhase”, Şirvânî’nin kapalı kalan hayatına ışık tutması açısından önemarz etmektedir. Yazıda, Şirvânî’nin hayatı hakkında yazılan kısıtlı ve bazenyanıltıcı bilgi veren kimi araştırmalar da doğrudan mezkûr mecmualarave Şirvânî ile tanışıklığı olan tanıklara müracaat edilerek sorgulanmıştır.Kaynaklar bu gözle tarandığında, Şirvânî için ilki irfânî, ikincisi ilmî olmaküzere iki yönlü bir entelektüel hayattan bahsetmek mümkündür. Bir taraftanBâharzî’nin anlatısında öne çıkan, Molla Câmî’nin irşat halkasına dâhil olmuşve onun manevi rehberliğinin sâdık bir takipçisi Şirvânî portresi; öte yandan,yazma mecmualarında karşımıza çıkan, tanım teorisi, lafızlar bahsi gibimantığın tasavvur kısmına odaklanan irili ufaklı hâşiye ve talikatların müellifiŞirvânî’dir. Çalışmamızda Şirvânî’nin kimliğine yönelik Kâtip Çelebî’ningündeme getirdiği Rûmî nisbesinin aslı sorgulanarak bu nisbe ile anılandüşünürlerin farklı kişiler olma ihtimali üzerinde durulmuştur. Hayatlarıve eserleri hakkındaki bazı benzerliklerin bu yönde bir yanlış anlaşılmayagötürdüğü hususu vurgulanmıştır